Літаральна праз месяц, 25 лютага, у адзіны дзень галасавання грамадзянам Беларусі трэба прыняць удзел у выбарах дэпутатаў у Палату прадстаўнікоў і мясцовыя Cаветы. Гэта важная для кожнага з нас падзея адбываецца на фоне сур'ёзнага крызісу існуючых замежных дэмакратычных інстытутаў. Фарміраванне новых цэнтраў улады суправаджаецца абвастрэннем супярэчнасцей паміж найбуйнейшымі дзяржавамі свету. У гэтых умовах выбарчы працэс выкарыстоўваецца як сродак умяшання ва ўнутраныя справы краін і змены існуючых палітычных рэжымаў і вектараў развіцця.

Для выбару незалежнага і ўсвядомленага

Адзінаму дню галасавання папярэднічала працяглая і скрупулёзная падрыхтоўка, уносіліся змены ў выбарчае заканадаўства, распрацоўваліся метадычныя рэкамендацыі, праводзілася маштабная тлумачальная праца ў грамадстве. Было нямала зроблена для аптымізацыі парадку ўтварэння выбарчых акруг, фарміравання ЦВК і сістэмы выбарчых камісій, удакладнення парадку датэрміновага галасавання і інш. Найважнейшай навацыяй з'яўляецца забарона на фінансаванне выдаткаў на падрыхтоўку і правядзенне выбараў замежнымі дзяржавамі, арганізацыямі, грамадзянамі, што накіравана на ўстараненне перадумоў знешняга маніпулявання выбарчым працэсам. У абноўленай Канстытуцыі замацавана права вылучэння кандыдатаў у дэпутаты за палітычнымі партыямі, што пашырае іх магчымасці па ўплыве на працэсы, якія адбываюцца ў краіне.

Немалаважным крокам з'яўляецца распрацоўка новых заканадаўчых актаў «О Усебеларускім народным сходзе», «Аб асновах грамадзянскай супольнасці», а таксама перагляд цэлага шэрагу дзейных: «Аб статусе дэпутата Палаты прадстаўнікоў, члена Савета Рэспублікі Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь», «О палітычных партыях», «Аб грамадскіх аб'яднаннях», «О Нацыянальным сходзе Рэспублікі Беларусь».16 лютага 2023 года Прэзідэнтам Рэспублікі Беларусь падпісаны абноўлены Выбарчы кодэкс.

Усе працэсы былі запушчаны толькі з адной мэтай: забяспечыць рэалізацыю неад'емнага права суверэннай дзяржавы – права грамадства рабіць незалежны, усвядомлены і дэмакратычны выбар у рамках выбарчай кампаніі, без умяшання і кіраўніцтва звонку. Гэта і ёсць сапраўднае народаўладдзе і асноўны прынцып беларускай дзяржаўнасці.

Ад старажытнасці да нашых дзён

Сучасная выбарчая сістэма – гэта метад, які выкарыстоўваецца ў розных краінах для вызначэння прадстаўнікоў на розных узроўнях улады. Ён устанаўлівае, як падлічваюцца галасы выбаршчыкаў і як размяркоўваюцца месцы ў парламенце і іншых заканадаўчых органах.

Самі выбарчыя працэсы існуюць з найстаражытных часоў, яны спадарожнічалі развіццю чалавецтва яшчэ з першабытнага ладу. Улада першапачаткова насіла дэмакратычны характар – ва ўмовах адсутнасці якіх-небудзь маёмасных адрозненняў паміж членамі абшчыны і наяўнасці поўнай фактычнай роўнасці, адзінства запатрабаванняў і інтарэсаў усіх чальцоў роду. Дадзены этап у развіцці чалавецтва на гэтай падставе нярэдка называюць «першабытным камунізмам».

У эпоху Антычнасці ў Афінах (VIII – VI стст. да н. э.) зарадзіліся фундаментальныя паняцці дэмакратыі: вяршэнства закона, выбарнасць уладных органаў і службовых асоб, актыўны ўдзел грамадзян у рашэнні дзяржаўных пытанняў. Афінская дэмакратыя была прамой і непасрэднай. Любы грамадзянін тэарэтычна меў права паўплываць на вырашэнне важных пытанняў, якія датычацца жыцця дзяржавы.

У перыяд ранняга Сярэднявечча (V – XI стст.) арганізацыя кіравання ў германскіх плямёнаў насіла характар «ваеннай дэмакратыі». Кожны паўнапраўны член племя асабіста і непасрэдна прымаў удзел у кіраванні, выступаў носьбітам народаўладдзя. Народны сход выбіраў старэйшын, ваенных правадыроў і каралёў. Для раннесярэднявечнага грамадства характэрна слабое развіццё выбарчых прынцыпаў. Працэдура абрання нярэдка азначала толькі згоду і ўхвалу прапанаванай кандыдатуры.

У X – XIII стст. выбары ў Заходняй Еўропе атрымліваюць значны імпульс да развіцця. Гэта было звязана з узнікненнем сярэднявечных гарадоў і новай арганізацыяй улады.

У XIII – XVI стст. у Заходняй Еўропе ўзнікаюць саслоўна-прадстаўнічыя ўстановы і адпаведна ўдасканальваюцца выбарчыя працэдуры. Упершыню саслоўна-прадстаўнічыя органы – картэсы – з'яўляюцца ў Іспаніі. У другой палове XIII ст. узнікае англійскі парламент. У пачатку XIV ст. – Генеральныя Штаты Францыі. У XIV – XV стст. утвараюцца ландтагі і рэйхстаг у Германіі, польскі сейм. З'яўленне такіх органаў садзейнічала змене выбарчай практыкі. Яна губляе сваю лакальнасць і паступова становіцца неад'емным элементам дзяржаўнага і грамадскага жыцця.

У XIV – XV стст. складваецца ўяўленне аб статусе выбарчай асобы (дэпутата), якая ўключала шэраг юрыдычных прывілеяў, перш за ўсё дэпутацкую недатыкальнасць: ахову жыцця і маёмасці, свабоду ад арышту.

Велізарнае значэнне для фармавання выбарчых сістэм таго часу мела заканадаўства Вялікай французскай рэвалюцыі (1789 – 1799 гг.).

Па-першае, адмяняліся выбарчыя цэнзы, выбары сталі ўсеагульнымі. Па-другое, яны паступова становяцца прамымі. У другой палове XIX ст. краіны з найбольш перадавым выбарчым заканадаўствам (Францыя, Вялікабрытанія, Германія) увялі сістэму выбарчых акруг, заснаваную на колькасці насельніцтва. З'яўляюцца пастаянныя спісы выбаршчыкаў.

Па-трэцяе, сфармаваліся дзве асноўныя выбарчыя сістэмы, якія прымяняюцца да гэтага часу: мажарытарная і прапарцыйная. Па-чацвёртае, галасаванне становіцца таемным.

Большасць сучасных выбарчых працэдур шмат у чым было сфарміравана ўжо ў XIX ст. Абноўленае выбарчае заканадаўства стала адным з асноўных гарантаў рэалізацыі грамадзянскіх правоў і свабод чалавека, якія існуюць да гэтага часу.

Тры тыпы

Вельмі коратка разгледзім тры асноўныя тыпы выбарчай сістэмы. Яна бывае мажарытарная, прапарцыйная ці змешаная.

Мажарытарная сістэма.

У выбарчай акрузе абіраецца чалавек, які альбо набраў галасоў больш за ўсіх астатніх кандыдатаў (простая большасць), альбо набраў 50 % + 1 голас(абсалютная большасць).

Прапарцыйная сістэма.

Існуюць шматмандатныя выбарчыя акругі, калі партыі звычайна выстаўляюць свае спісы, за якія і галасуюць выбаршчыкі. Пры гэтым апошнія ў некаторых выпадках могуць ранжыраваць кандыдатаў у партыйным спісе, а месцы паміж імі пасля размяркоўваюцца па спецыяльнай схеме.

Змешаная сістэма.

У ёй прысутнічаюць складнікі і прапарцыйнай, і мажарытарнай. Пры гэтым яны могуць быць зусім незалежнымі, як у Расійскай Федэрацыі, дзе палова парламента абіраецца па аднамандатных акругах, а палова – па партыйных спісах (змешаная незвязаная сістэма). А могуць і моцна ўплываць сябар на сябра, як у Нямеччыне (змешаная звязаная сістэма).

Кожная выбарчая сістэма мае свае перавагі і недахопы, а яе выбар залежыць ад палітычных і культурных асаблівасцей канкрэтнай краіны. У некаторых месцах старыя традыцыі яшчэ жывыя, але іх выкарыстанне ўжо не мае практычнага сэнсу. Напрыклад, у ЗША выбары маюць фіксаваную дату і заўсёды праводзяцца ў першы аўторак, які ідзе за першым панядзелкам лістапада. Гэта звязана з тым, што большасць жыхароў краіны раней займаліся сельскай гаспадаркай. Таму пачатак лістапада, калі ўраджай сабраны, а дарогі яшчэ не замяло снегам, было ідэальным часам для паходу на выбарчыя ўчасткі.

Права ці абавязак?

У шматлікіх канстытуцыях свету прапісана, што крыніцай улады з'яўляецца народ, а таксама замацоўваецца яго права на волевыяўленне. У Канстытуцыі Рэспублікі Беларусь у арт. 65 пазначана, што «выбары з'яўляюцца свабоднымі: выбаршчык асабіста вырашае, ці ўдзельнічаць яму ў выбарах і за каго галасаваць».

Аднак выбарчая сістэма многіх дзяржаў свету прадугледжвае пакаранне для грамадзян, якія ігнаруюць гэты працэс. Гэта азначае, што ў дзясятках краін удзел у выбарах, рэферэндумах і іншых плебісцытах з'яўляецца не правам, а абавязкам. І яе невыкананне цягне за сабой розныя пакаранні. У многіх выпадках гэта штрафы, але ёсць і стражэйшыя законы. Прычым у спісе краін з падобным заканадаўствам сустракаюцца і дзяржавы, якія падкрэсліваюць свае найстарэйшыя дэмакратычныя традыцыі.

Абавязковае галасаванне афіцыйна існуе ў такіх краінах, як Аўстрыя, Бельгія, Швейцарыя (асобны рэгіён), Германія, Італія, Люксембург, Сінгапур, Аўстралія, Аргенціна, Бразілія, Балгарыя, Кіпр, Эквадор, Ліхтэнштэйн, Уругвай, Балівія, Коста-Рыка, Конга, Егіпет, Габон, Грэцыя, Гватэмала, Гандурас, Ліван (толькі для мужчын), Лівія, Мексіка, Панама, Парагвай, Тайланд, Турцыя і іншыя. Там, як ужо гаварылася, за невыкананне грамадзянамі сваіх абавязацельстваў па ўдзеле ў выбарах часта накладаюцца штрафы. У большасці выпадкаў гэта маленькія сумы, каля 10 долараў, прычым пакаранні можна пазбегнуць, проста запоўніўшы форму аб няўдзеле. Аднак так не ўсюды.

Напрыклад, у Люксембургу штраф за няўдзел складае ад 100 да 250 еўра, а за другое парушэнне на працягу пяці гадоў – ужо 1000 еўра.

У Турцыі няяўка на выбары цягне за сабой штраф у памеры каля 14 долараў, а за паўторнае парушэнне грамадзянін падлягае крымінальнаму пераследу.

У Аўстраліі ўдзел у выбарах з'яўляецца абавязковым з 1924 года. Штраф за няўдзел складае каля 13 долараў. У той жа час, каб пазбегнуць пакарання, грамадзянін можа афіцыйна паведаміць выбарчай камісіі аб сваёй няяўцы на выбары, указаўшы яе прычыны. Калі парушальнік адмаўляецца аплаціць штраф, справа перадаецца сусветнаму суддзі, які можа накласці штраф у 50 долараў плюс судовыя выдаткі. Невыкананне такой пастановы суда можа пацягнуць за сабой грамадскія працы, канфіскацыю маёмасці або турэмнае зняволенне на 1 – 2 дні.

У Аргентыне, акрамя штрафу ў памеры ад 20 да 200 долараў, пакараннем за няўдзел у выбарах з'яўляецца пазбаўленне права займаць дзяржаўныя пасады на працягу трох гадоў. Таксама могуць быць заблакаваны ўсе банкаўскія карты на 90 дзён.

У Бразіліі не толькі караюць штрафам, але і патрабуюць пісьмовага тлумачэння прычын няяўкі на выбарчы ўчастак.

У Грэцыі нават адсутнасць выбаршчыка ў краіне на момант выбараў не з'яўляецца ўважлівай прычынай для адмовы ўдзельнічаць у галасаванні. Акрамя штрафу, няяўка можа пацягнуць за сабой і больш сур'ёзныя санкцыі, у тым ліку арышт, турэмнае зняволенне на тэрмін ад аднаго месяца да аднаго года і пазбаўленне звання або пасады.

У Егіпце штраф не перавышае 1 долара ЗША, але за няяўку на выбары таксама належыць турэмнае зняволенне.

Аўстрыя, Кіпр, Германія і Італія накладаюць штрафы ў памеры ад 25 да 70 еўра.

Мабыць, самыя суровыя меры існуюць у Пакістане. Там няяўка на выбарчы ўчастак па злому намеру караецца пяццю гадамі катаржных прац.

Цікава, што ў дэмакратычнай Бельгіі абавязковае выбарчае права (калі галасаванне з'яўляецца абавязковым) існуе з 1893 года. Няяўка на выбары першы раз без уважлівай прычыны караецца штрафам у 50 еўра; пасля чацвёртай няяўкі грамадзянін пазбаўляецца права голасу на 10 гадоў і магчымасці стаць дзяржаўным служачым.

У Сінгапуры штраф адносна невялікі (40 долараў ЗША), але калі грамадзянін раптам забывае яго заплаціць, яго пажыццёва пазбаўляюць выбарчага права.

Большасць з пералічаных краін – «светачы дэмакратыі», на якія нам прапануюць раўняцца. Іх сукупнае насельніцтва – 420 млн чалавек, гэта значыць 5,6% ад усяго насельніцтва Зямлі.

Што засталося ад народаўладдзя

Як вядома, магчымасць грамадзяніна краіны зрабіць свой выбар – гэта і ёсць сэнс народаўладдзя, г. зн. аснова дэмакратычнага ладу, дзе ўся ўлада належыць народу. У Канстытуцыі Рэспублікі Беларусь гэтае права замацавана ў арт. 38.

Выбарчая сістэма ЗША лічыцца адной з самых заблытаных. Там прэзідэнт абіраецца не наўпрост амерыканскім народам, а так званай калегіяй выбаршчыкаў, якая складаецца з 538 прадстаўнікоў ад 50 штатаў і сталіцы – Вашынгтона.

Аднак пачаткам працэсу з'яўляюцца папярэднія выбары, у якіх удзельнічаюць усе грамадзяне краіны. На гэтым этапе амерыканцы галасуюць за «кандыдата, унесенага ў спіс». Потым на партыйных з'ездах рэспубліканцы і дэмакраты афіцыйна выбіраюць аднаго кандыдата ў прэзідэнты ад партыі.

У выніку за прэзідэнцкае крэсла ў ЗША змагаюцца два прэтэндэнты – ад Рэспубліканскай і Дэмакратычнай партый.

На другім этапе выбараў, федэральным, жыхары кожнага штата галасуюць не за кандыдата, а за выбаршчыкаў, якія « паабяцалі» прагаласаваць за пэўнага кандыдата. Дарэчы, не заўсёды абяцанні бываюць выкананы. Іншымі словамі, на аснове гэтага галасавання фарміруецца калегія выбаршчыкаў, якая выбірае прэзідэнта на 41-ы дзень пасля ўсеагульных выбараў. Паколькі воля выбаршчыкаў да гэтага моманту ўжо вядома, калегіі выбаршчыкаў застаецца толькі фармальна прагаласаваць за «свайго» кандыдата.

Цікава, што «вера ў Бога» з'яўляецца абавязковай умовай не толькі для кандыдатаў на пасаду кіраўніка каталіцкай царквы, але і для кандыдатаў на выбарныя пасады ў ЗША. У канстытуцыях Паўночнай Караліны, Паўднёвай Караліны, Арканзаса, Мэрыленда, Місісіпі, Пенсільваніі, Тэнэсі і Тэхаса гаворыцца, што атэісты не могуць быць абраныя. Дарэчы, гэтае патрабаванне супярэчыць Канстытуцыі ЗША, якая забараняе прыняцце любога закона, які ўстанаўлівае якую-небудзь рэлігію ў якасці дзяржаўнай або забараняе яе свабоднае вызнанне. Гэта значыць пункт, які патрабуе рэлігійнасці ад кандыдатаў на выбарныя пасады, парушае Канстытуцыю, аднак усё роўна існуе.

Што да самой сістэмы галасавання ў ЗША, то толькі 18 з 50 штатаў патрабуюць ад грамадзян прад'яўлення дакумента з фатаграфіяй перад тым, як чалавек аддасць свой голас. У 17 штатах «пасведчаннем асобы» у такой сітуацыі можа служыць любы прадмет, нават дамова арэнды кватэры. А ў 15 штатах ЗША дастаткова назваць сваё імя і прозвішча.

Але гэта не выключны выпадак. У Вялікабрытаніі (за выключэннем Паўночнай Ірландыі) з 1950 года і дагэтуль выбаршчыкам не патрэбнае пасведчанне асобы для галасавання. Па статыстыцы, больш за два мільёны брытанцаў наогул не маюць пасведчання асобы з фатаграфіяй.

Выдаленае галасаванне, калі выбаршчык атрымлівае па пошце бланк бюлетэня, запаўняе яго і адпраўляе, таксама выклікае нямала спрэчак. Гэты метад выкарыстоўваецца ў многіх краінах, у тым ліку ў Вялікабрытаніі, Даніі, Іспаніі, Швецыі, Аўстрыі, Германіі і ЗША.

У ЗША, напрыклад, запоўненыя бюлетэні адпраўляюцца праз Федэральную паштовую службу ЗША або ўкладваюцца ў спецыяльныя скрыні. Іх таксама можа даставіць зборшчык. Менавіта гэты выдалены варыянт галасавання выклікае найбольшую колькасць пытанняў: частка бюлетэняў проста немагчыма ўручыць адрасатам з прычыны іх часовай адсутнасці, некаторыя бюлетэні і зусім губляюцца пры дастаўцы. Выбаршчык можа напісаць заяву аб знікненні, але выправіць сітуацыю гэты крок не дапаможа.

Такім чынам, заходні дэмакратычны падыход да пабудовы выбарчай сістэмы даўно не адпавядае прынцыпу народаўладдзя і ператварыўся ў сродак прасоўвання інтарэсаў наднацыянальных структур.

Паводле нядаўняй ацэнкі Стакгольмскага міжнароднага інстытута дэмакратыі і садзейнічання выбарам ЗША адносяцца да катэгорыі «дэградуючых дэмакратый», і толькі 18% еўрапейцаў лічаць гэтую заакіянскую краіну ўзорам для пераймання. Эксперты адзначылі зніжэнне ўзроўню грамадзянскіх свабод і кантролю над урадам, што сведчыць аб наяўнасці сур'ёзных праблем з асновамі народаўладдзя. Мінулыя прэзідэнцкія выбары 2020 года ў ЗША наглядна прадэманстравалі сваю «дэмакратычнасць». У бліжэйшы час нас чакае новы спектакль, аднак уверцюра ўжо пачалася.

Веданне ўсіх гэтых фактаў дае магчымасць па-асабліваму паглядзець на выбарчую сістэму Рэспублікі Беларусь, дзе выконваюцца самыя важныя прынцыпы – такія як сумленнасць і сацыяльная справядлівасць.